Verskillende ondernemingsvorme

Met “ondernemingsvorm” word bedoel die wyse waarop ‘n onderneming beheer en bestuur, die kapitaal byeengebring, verantwoordelikheid vir risiko’s aanvaar en winste verdeel word.
Wat eiendomsreg en -beheer betref, is daar ses soorte ondernemings naamlik:

  1. eenmansake
  2. vennootskappe
  3. private maatskappye met beperkte aanspreeklikheid
  4. beslote korporasies
  5. publieke maatskappye met beperkte aanspreeklikheid en
  6. koöperatiewe verenigings en-maatskappye.

Wat is ‘n eenmansaak?

‘n Eenmansaak is ‘n onderneming wat behoort aan ‘n enkele persoon wat sy eie kapitaal voorsien of ‘n gedeelte daarvan leen. Die eienaar dra self alle risikos, neem al die winste of verliese en bestuur gewoonlik self die onderneming met of sonder hulp.

Wat is die kenmerke van ‘n eenmansaak?

Persone met ondernemingsgees, bekwaamheid en organisasievemoë maar met beperkte kapitaal maak met ‘n eenmansaak op klein skaal ‘n eie begin. Die eenmansaak kan mettertyd groei tot ‘n groot en suksesvolle onderneming. Eenmansake word veral in die kleinhandel aangetref waar persoonlimke kontak tussen eienaar en klant noodsaaklik is. Voorbeelde is algemene handelaars bakkerye, mans-en damesuitrusters, restaurants, kafees, ens. Vernuf en vaardigheid word gewoonlik van geslag tot geslag in ‘n eenmansaak oorgedra. ‘n Voorbeeld is juwelierswinkels. Die aanspreeklikheid vir skuld van eenmansake is onbeperk, aangesien die wet geen onderskeid tussen die eienaar en sy onderneming tref nie. Professionele ondernemings soos dié van prokureurs, advokate en argitekte, is gewoonlik eenmansake. Sommige stig egter vennootskappe. Die voortbestaan van ‘n eenmansaak is afhanklik van die lewe en goeie gesondheid van die eienaar. Die eenmansaak is nie ‘n regspersoon nie omdat die onderneming nie los van die eienaar bestaan nie. Persone wat persoonlike diente (haarkappers en kleremakers) lewer, asook makelaars en agente, verkies meestal ‘n eenmansaak.

Wat is die voordele van ‘n eenmansaak?

‘n Eenmansaak kan maklik begin en beëindig word, aangesien daar geen regsformaliteite en -koste is nie. Die eienaar van ‘n eenmansaak kan spoedig ‘n suksesvolle ondeneming opbou, aangesien hy vinnig besluite kan neem en handelend kan optree. Die eienaar doen deeglike ondervinding van alle sake-aspekte op en kan gou ‘n veelsydige sakeman word. Eiebelang en die alleenreg op wins spoor die eienaar aan tot pligsgetrouheid en arbeidsaamheid. Omdat die eenmansaak klein is, is noue kontak en persoonlike belangstelling tussen die eienaar en sy klante moontlik. Dieselfde geld die verhouding tussen die eienaar en sy werknemers. Die oprigting van ‘n groot aantal eenmansake in byvoorbeeld die kleinhandel is bevorderlik vir die handel, gemeenskap, private entrepeneurskap (ondernemerskap) en die vryemarkstelsel, aangesien mededinging diens verbeter en pryse verlaag. ‘n Eenmansaak kan hom maklik by veranderende omstandighede aanpas.

Wat is die nadele van ‘n eenmansaak?

Die kapitaal is beperk tot wat die eienaar besit of kan organiseer. Dit kan die vinnige uitbreiding of die ontwikkeling van die onderneming tot ‘n baie groot sakeonderneming strem. Die eienaar is die enigste persoon wat ‘n regstreekse belang in die onderneming het. Hy is op sy eie oordeel aangewys en aanvaar al die verantwoordelikheid, tensy hy bereid is om aan werklik bekwame persone groot salarisse te betaal. Die voortbestaan van die onderneming hang af van die lewe en goeie gesondheid van die eienaar, gevolglik is daar dikwels nie kontinuïteit nie. Aanspreeklikheid vir skuld is onbeperk, met ander woorde die eienaar is ten volle aanspreeklik vir alle skuld van die onderneming en kan dus ook sy persoonlike besittings verloor indien die onderneming misluk. Dit is moeilik om goeie werknemers te bekom, aangesien die eenmansaak gewoonlik klein is en min ten opsigte van sekuriteit en bevordering kan bied.

 

Wat is ‘n vennootskap?

‘n Vennootskap is ‘n ooreenkoms tussen minstens twee en hoogstens twintig persone (beperking statutêr opgelê) om tot almal se voordeel hul kapitaal, arbeid en bevoegdheid in ‘n onderneming saam te voeg en die wins of verlies in ‘n ooreengekome verhouding tussen hulle te verdeel.

Waarom word ‘n vennootskap gestig?

Die redes waarom ‘n vennootskap gestig word, is om

  • groter kapitaal vir die uitbreiding van ‘n onderneming te bekom;
  • die kundigheid, persoonlike eienskappe en administratiewe vaardighede van twee of meer persone met die oog op groter doeltreffendheid saam te voeg;
  • die diens van ‘n bekwame werknemer te behou deur hom ‘n belang in die onderneming te gee;
  • mededingende ondernemings saam te voeg om onnodige mededinging uit te skakel;
  • die voortbestaan van die onderneming te verseker deur ‘n jong familielid of seun in diens te neem;
  • werksomstandighede te verbeter, dubbele koste uit te skakel en verantwoordelikheid te deel, soos bv. dokters en tandartse.

Wat is die kenmerke van ‘n vennootskap?

‘n Vennootskap bestaan uit minstens twee en hoogstens twintig vennote. ‘n Vennootskap kan mondeling of skriftelik tussen twee of meer persone aangegaan word. ‘n Vennootskap is nie ‘n regspersoon nie en kan dus nie dagvaar of gedagvaar word nie. Die regspersoon van ‘n vennootskap setel in sy lede. Die vennootskap is gesamentlik en afsonderlik aanspreeklik vir die skuld van hul vennootskap. Wanneer ‘n vennoot te sterwe kom of uittree, word die vennootskap ontbind en moet die ander vennote ‘n nuwe vennootskap stig. ‘n Vennoot is ‘n agent van die vennootskap en bind as sodanig die venootskap deur sy dade, mits hy verantwoordelik optree. As ‘n vennoot egter die perke van sy bevoegdheid oorskry, is hy persoonlik vir verliese verantwoordelik.

Hoe kom ‘n vennootskap tot stand?

Behalwe in die geval van ‘n beperkte vennootskap kan enige vennootskap deur ‘n mondelinge ooreenkoms tot stand kom. Met die oog op moontlike geskille is dit egter wenslik dat ‘n geskrewe kontrak, die vennootskapskontak, deur ‘n prokureur opgestel word. In hierdie ooreenkoms word die voorwaardes waarop die vennootskap gestig is, uiteengesit en onder meer die volgende omskryf:

  • Die doel van die vennootskap
  • Die hoeveelheid kapitaal wat elke vennoot bydra
  • Die verhouding waarin winste en verliese verdeel word Besonderhede oor wie tjeks namens die vennootskap mag teken en endoseer
  • Die wyse waarop geskille besleg word (arbitrasieklousule)
  • Die duur van die vennootskap
  • Die rente betaalbaar op kapitaal en onttrekkings
  • Salarisse betaalbaar aan elke vennoot en bedrae wat vennote periodiek vir eie gebruik mag trek.
  • Prosedure by ontbinding as gevolg van die dood, die uittreding van ‘n vennoot, ens.

 

Dit is wenslik dat elke vennoot die vennootskapsooreenkoms teken om hom op dié wyse tot die voorwaardes daarvan te verbind. In die afwesigheid van ‘n skriftelike vennootskapsooreenkoms geld die beginsels van die gemene reg vir die beslegtiging van geskille.

Wat is die voordele van ‘n vennootskap?

Die samevoeging van kapitaal versterk die finansiële posisie van die onderneming en verbeter die kanse vir uitbreiding.
Vennote voeg hul besondere vaardighede en vermoëns saam en elke vennoot kan spesialiseer in dié afdeling waarvoor hy die beste toegerus is.

Die oprigtingsprosedure van vennootskappe is eenvoudig en goedkoop. Vennote is gesamentlik en afsonderlik aanspreeklik vir die skuld van die vennootskappe, gevolglik is die kredietwaardigheid van die vennootskap hoog en kan lenings maklik verkry word. Die gesamentlike en afsonderlike aanspreeklikheid van vennote spoor elke vennoot aan om sy bes te doen om die sukses van die onderneming te verseker. Vennootskappe werk met hul eie geld en is dus vrygestel van die strenger wetlike kontrole waaraan maatskappye onderworpe is. Kapitaal van vennootskappe kan sonder ingewikkelde wetlike prosedures vermeerder, verminder of onttrek word.

Wat is die nadele van ‘n vennootskap?

Die getal vennote is tot twintig beperk, met die gevolg dat die kapitaal nie voldoende is om ‘n werklik groot onderneming te stig nie. Kontinuïteit ontbreek omdat die vennootskap in die geval van die dood of uittreding van ‘n vennoot ontbind en opnuut gevorm moet word. ‘n Vennoot is ‘n agent van die onderneming en bind sy medevennote deur sy dade. Die swak oordeel of oneerlikheid van een vennoot kan dus die ander groot skade berokken. Die vennote is gesamentlik en afsonderlik aanspreeklik vir die skuld van die onderneming, selfs wat hul private eiendom betref. Die teenspoed van die een vennoot kan die ander vennote dus baie nadelig tref (beperkte vennote is ‘n uitsondering). Belangrike besluite om nuwe handelsgeleenthede te benut, word onnodig vertraag aangesien al die vennote eers geraadpleeg of selfs oortuig moet word.

Wat is die inkomstebelastingimplikasies by vennootskappe?

Dieselfde beginsels wat ‘n eenmansaak geld, is op vennootskappe van toepassing. Die vennootskap per se betaal dus nie inkomstebelasting nie, maar wel die vennote in hul private hoedanigheid.

 

Die privaat maatskappye as ondernemingsvorm.

Ten einde ‘n klein groepie persone wat hul eie kapitaal voorsien, in staat te stel om die voordeel van beperkte aanspreeklikheid te geniet, maak die Maatskappyewet Wet van 2008, soos gewysig, ook voorsiening vir private maatskappye. So ‘n maatskappy kan uit een of meer en hoogstens vyftig lede bestaan en mag nie die publiek uitnooi om aandele te koop nie. Omdat dit tot ‘n groepie private persone beperk is, word dit vrygestel van die bepalings van die Maatskappywet wat daarop gemik is om die beleggerspubliek te beskerm. Kragtens die Maatskappywet moet ‘n private maatskappy met ‘n aandelekapitaal in sy statute:

  • die reg om sy aandele oor te dra, beperk;
  • sy ledetal (met die uitsondering van werknemers en gewese werknemers wat lede is) tot vyftig beperk;
  • enige uitnodiging aan die publiek om inskrywing op enige aandele of skuldbriewe van die maatskappy verbied

Indien ‘n private maatskappy versuim om aan hierdie drie vereistes te voldoen, word dit onmiddellik as ‘n publieke maatskappy beskou.

Wat is die kenmerke van ‘n maatskappy?

  • Die kenmerke van die private maatskappy is as volg:
  • Die naam van die private maatskappy eindig altyd met die woorde “Eiendoms Beperk”, wat gewoonlik afgekort word tot (Edms) Bpk.
  • Die getal aandeelhouers moet minstens een en hoogstens vyftig wees.
  • Die kapitaal word verkry deur aandele aan die persone wat die private maatskappy stig uit te reik. (Die publiek mag nie by wyse van ‘n prospektus genader word om aandele op te neem nie.)
  • Die bestuur word behartig deur een of meer direkteure wat deur die aandeelhouers gekies word.
  • Die aanspreeklikheid van die aandeelhouers is beperk.
  • Die private maatskappy besit ‘n afsonderlike regspersoonlikheid, onafhanklik van sy lede.
  • Die vrye verhandelbaarheid van die aandele is beperk en mag net met die toestemming van die ander aandeelhouers verkoop word.
  • ‘n Private maatskappy word nie deur die Maatskappywet verplig om jaarvergaderings van aandeelhouers te hou indien al die lede wat dit mag bywoon, skriftelik daartoe stem nie.
  • Die winste (dividende) word verdeel in verhouding tot die hoeveelheid aandele van elke aandeelhouer. Dividende word deur die direkteure bepaal en uitbetaal indien daar opgehoopte winste en kontant is.
  • Die lewensduur van die private maatskappy is onbepaald (ewigdurend), behalwe as dit gelikwideer word.

Wat is die voordele van die maatskappy?

Die aanspreeklikheid van aandeelhouers is beperk.
Private maatskappye is nie soos publieke maatskappye onderworpe aan regulasies en wetlike beperkings wat daarop gemik is om die publiek te beskerm nie, bv die hou van vergaderings van aandeelhouers. ‘n Private maatskappy is geskik vir ondernemings waar geheimhouding nodig is. ‘n Private maatskappy stel geen minimum inskrywing in sy statute vas nie en kan begin sake doen sodra die sertifikaat van inlywing (inkorporeringsertifikaat) ontvang is. ‘n Private maatskappy is ‘n besonder geskikte ondernemingsvorm vir persone met ondernemingsgees dog beperkte kapitaalbronne.
Die aandeelhouers kan tot vyftig uitgebrei word, met die gevolg dat voldoende kapitaal van ‘n redelik groot aantal persone verkry kan word. ‘n Private maatskappy kan die kundigheid van ‘n gesin, familie of groep persone op ‘n voordelige wyse in ‘n winsgewende saak aanwend.

Wat is die nadele van ‘n private maatskappy?

Daar mag nie ‘n beroep op die algemene publiek gedoen word om op aandele in te skryf nie, gevolglik is die kapitaal beperk tot die bedrag wat hoogstens vyftig persone kan bydra of leen. Aandele is nie vryelik oordraagbaar nie en kan dus nie op die Johannesburgse Effektebeurs genoteer word nie. ‘n Private maatskappy betaal die inkomstebelasting wat op ‘n private maatskappy van toepassing is en die aandeelhouers betaal nie persoonlike inkomstebelasting op die dividende wat hulle ontvang. Sodra ‘n private maatskappy ‘n bepaalde grootte bereik, is ‘n publieke maatskappy voordeliger.

Wat is die belastingimplikasies van ‘n private maatskappy?

Die private maatskappy en sy aandeelhouers is aan dubbele belasting onderworpe. Die maatskappy as ‘n regspersoon betaal teen ‘n bepaalde koers of persentasie maatskappybelasting op belasbare inkomste. Daarby betaal die maatskappy dividende belasting op maatskappye aan die aandeelhouers.